1. Η προστασία του απόρρητου των τηλεφωνικών επικοινωνιών βρέθηκε τις τελευταίες μέρες στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης. Αφορμή η επαναφορά της προοπτικής τροποποίησης του Αρθρου 17 του Συντάγματος, που κατοχυρώνει  το απαραβίαστο του απορρήτου της αλληλογραφίας και κάθε επικοινωνίας, καθώς και η συζήτηση για το κατά πόσο είναι θεμιτή η κάμψη της παρεχόμενης προστασίας με σκοπό την πρόληψη και εξιχνίαση σοβαρών εγκλημάτων.  

2. Η τροποποίηση της συγκεκριμένης πρόνοιας του Συντάγματος, μετά από μια δεκαετία ατελέσφορων συζητήσεων και διαφωνιών, προϋποθέτει νηφαλιότητα και αυτοσυγκράτηση, αφού αποτελεί μια κρίσιμη διαδικασία με σημαντικές θεσμικές συνέπειες. Αν το εύρος και το περιεχόμενό της καθοριστεί  μόνο υπό το βάρος της φόρτισης που δημιούργησαν τα πρόσφατα εγκληματικά περιστατικά είναι δυνατό το αναθεωρητικό εγχείρημα να απολέσει τη δυναμική που απαιτείται για την ολοκλήρωσή του, αλλά και να οδηγήσει σε αλλοιώσεις του δικαιοκρατικού συστήματος προστασίας των ατομικών δικαιωμάτων. Μπορεί επίσης να δημιουργήσει τη λανθασμένη εντύπωση ότι η προσπάθεια καταπολέμησης της εγκληματικότητας συνεπάγεται αναγκαστικά περιορισμούς στα δικαιώματα των πολιτών.

3. Λόγω του βεβαρημένου ιστορικού και των ιδιαίτερων συνθηκών της κυπριακής συνταγματικής τάξης, θα πρέπει να αντιμετωπιστεί εξαρχής και με πειστικό τρόπο ένα μείζον ζήτημα θεσμικής φύσεως: το κατά πόσο δηλαδή, μέσα στα περιθώρια που αφήνει το ισχύον Σύνταγμα, είναι επιτακτική και αναπότρεπτη η ανάγκη τροποποίησης μιας θεμελιώδους πρόνοιας, το κανονιστικό περιεχόμενο της οποίας αφορά και τις δύο κοινότητες. 

4. Στην Κύπρο η έννομη συνέπεια της προστασίας του απορρήτου είναι η δέσμευση των αστυνομικών και δικαστικών αρχών από το απόρρητο των τηλεφωνικών επικοινωνιών. Διεθνή και ευρωπαϊκά νομοθετικά κείμενα μόνο κατ΄εξαίρεση επιτρέπουν αποκλίσεις από την προστασία της επικοινωνίας. Το άρθρο 8.2 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων επιτρέπει περιορισμό του δικαιώματος για συγκεκριμένους λόγους που είναι ευρύτεροι από τους αντίστοιχους λόγους που διαλαμβάνει το Αρθρο 17 του Κυπριακού Συντάγματος. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ερμηνεύοντας τη συγκεκριμένη διάταξη έκρινε ότι οι εξαιρέσεις από την προστασία του απορρήτου πρέπει να οριοθετούνται με αυστηρότητα, σαφήνεια και προβλεψιμότητα, αλλά και υπό την επιτήρηση ανεξάρτητου και αμερόληπτου οργάνου.

5. Η θεσμοθέτηση, υπό προϋποθέσεις, όρους και περιορισμούς και μετά από δικαστική απόφαση, της δυνατότητας άρσης του τηλεφωνικού απορρήτου, με σκοπό την πρόληψη και εξιχνίαση σοβαρών εγκλημάτων, συνιστά, αναμφίβολα, μια σημαντική εξέλιξη στα ζητήματα προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Και τούτο επειδή η συνταγματική κατοχύρωση της άρσης του απορρήτου αποτελεί μια σημαντική ρωγμή στη θωράκιση ενός δικαιώματος που τυγχάνει αυξημένης προστασίας και εμφανίζει, στις σημερινές τεχνολογικές συνθήκες, υψηλό δείκτη διακινδύνευσης. 

6. Στο βαθμό που η συζητούμενη θεσμική μεταβολή κινείται στη λογική της τροποποίησης του Συντάγματος, έχω την άποψη ότι επιβάλλεται να διευκρινιστεί, με πειστικό τρόπο, η στόχευση της συνταγματικής μεταβολής, αφού αν δεν ληφθούν υπόψη ουσιώδεις δικαιοκρατικές εγγυήσεις μπορεί να πληγεί ο πυρήνας του δικαιώματος της επικοινωνίας.  Κατ΄ ελάχιστον, θα πρέπει, κατά την άποψή μου, να ληφθούν υπόψη οι ιδιαίτερες παράμετροι και εγγυήσεις που περιβάλλουν την εμπιστευτικότητα της επικοινωνίας, καθώς και ο ευπρόσβλητος χαρακτήρας του τηλεφωνικού απορρήτου. Υπό τις δεδομένες συνθήκες δεν θα πρέπει να παραβλέπεται ότι οι παρακολουθήσεις θα γίνονται πάντα με μυστικότητα χωρίς να το γνωρίζει ο επηρεαζόμενος, ενώ ακόμα και στην περίπτωση που επιδιώκεται η παραβίαση του απορρήτου ενός μόνο προσώπου, προσβάλλεται αναπόφευκτα το ίδιο δικαίωμα και άλλων προσώπων. 

7. Η καταπολέμηση της εγκληματικότητας και η εξιχνίαση των εγκλημάτων αποτελεί ένα καθόλα θεμιτό στόχο. Η εισαγωγή συναφών ρυθμίσεων συνταγματικής περιωπής, που επηρεάζουν το απόρρητο της επικοινωνίας, βρίσκεται αναπόφευκτα στο μεταίχμιο των ανεκτών περιορισμών ενός δικαιώματος. Οπως μάλιστα καταδεικνύει η ιστορική εμπειρία, σε τέτοιας φύσεως εγχειρήματα, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος να χαθεί το όριο ανάμεσα σε μια αναγκαία και δικαιολογημένη εφαρμογή του νόμου και σε μια πράξη που εξυπηρετεί άλλες σκοπιμότητες.

8. Πάντως, στην πράξη θα κριθεί και θα διαφανεί αν με την τροποποίηση του Συντάγματος θα σταματήσουν οι παράνομες παρακολουθήσεις τηλεφωνικών συνδιαλέξεων ή αν η προσφυγή στην έκδοση δικαστικού διατάγματος θα γίνεται μόνο εφόσον η πρόληψη ή η εξιχνίαση ενός εγκλήματος είναι αδύνατη ή ουσιωδώς δυσχερής χωρίς την άρση του απορρήτου. Μέχρι τότε δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι η καταπολέμηση της εγκληματικότητας με κάθε μέσο, και ιδίως η αδικαιολόγητη περιστολή των ατομικών δικαιωμάτων, δεν συμβιβάζεται με τις αρχές του κράτους δικαίου και με το ιδεώδες της απονομής της δικαιοσύνης.

*Ο Αριστος Τσιάρτα είναι Νομικός

aristostsiartas@gmail.com