Mεταμόσχευση οργάνων σημαίνει θεραπευτική χρήση ανθρώπινων οργάνων η οποία περιλαμβάνει την αντικατάσταση ενός οργάνου που δυσλειτουργεί με ένα άλλο που προέρχεται από δωρητή. Οι επιτυχημένες μεταμοσχεύσεις οργάνων, με την προϋπόθεση ότι εφαρμόζεται κατάλληλη διαδικασία παρακολούθησης, μπορούν να εξασφαλίσουν μια κανονική και υγιή ζωή για πολλά χρόνια σε ανθρώπους που διαφορετικά θα χρειάζονταν συχνά εντατική περίθαλψη, γεγονός που είναι δυσάρεστο για τους ασθενείς, αλλά επίσης επιβαρύνει συχνά όχι μόνο τα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης στα κράτη μέλη, αλλά και τις οικογένειες και τα άτομα που φροντίζουν τους ασθενείς. Μολονότι η χρήση ανθρώπινων οργάνων για μεταμόσχευση αυξήθηκε σταθερά κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών στην ΕΕ, ο αριθμός των ατόμων που χρειάζονται μεταμόσχευση είναι μεγαλύτερος από τον αριθμό των διαθέσιμων οργάνων.

Σχεδόν 40.000 ασθενείς βρίσκονται σε καταλόγους αναμονής στην Ευρώπη. Τα ποσοστά θνησιμότητας κατά τη διάρκεια της αναμονής για μεταμόσχευση καρδιάς, ήπατος ή πνεύμονα κυμαίνονται συνήθως από 15 έως 30%.

Ποιότητα και ασφάλεια Η χρήση οργάνων στη θεραπευτική εγκυμονεί κίνδυνο μετάδοσης νόσων στον λήπτη. Ο έλεγχος του δωρητή είναι σημαντικός για να ελαχιστοποιηθούν οι κίνδυνοι για τον λήπτη. Είναι σημαντικό να εξετάζονται οι δωρητές και να διαπιστώνεται η παρουσία ή απουσία κινδύνου μετάδοσης ασθένειας. Προκειμένου να διαπιστωθεί το πρότυπο επίπεδο της ασφάλειας του δωρητή, θα πρέπει να διενεργείται μια ελάχιστη δέσμη εξετάσεων. Ωστόσο, επί του παρόντος δεν υπάρχει συναίνεση μεταξύ των κρατών μελών για αυτές τις εξετάσεις. Η σοβαρή έλλειψη δωρητών οργάνων παραμένει η βασική πρόκληση την οποία αντιμετωπίζουν τα κράτη μέλη της ΕΕ όσον αφορά τη μεταμόσχευση οργάνων. Το αυξανόμενο μέγεθος των καταλόγων αναμονής αποτελεί σοβαρό πρόβλημα. Περισσότεροι από 40. 000 ασθενείς βρίσκονται επί του παρόντος σε καταλόγους αναμονής για μεταμόσχευση ήπατος στη Δυτική Ευρώπη.

Οι κατάλογοι αναμονής έχουν γίνει μακρύτεροι σε όλες τις χώρες της ΕΕ, καθώς και στον υπόλοιπο κόσμο. Ακόμη και σε περιπτώσεις στις οποίες έχουν σημειωθεί σημαντικές αυξήσεις του αριθμού δωρητών, είναι πολύ δύσκολο να μειωθούν οι αριθμοί ασθενών και ο χρόνος που δαπανάται στους καταλόγους αναμονής. Η θέσπιση ενός αποτελεσματικού συστήματος για τον εντοπισμό των ατόμων που θα μπορούσαν να γίνουν δωρητές οργάνων μετά τον θάνατό τους, εφόσον πληρούνται όλες οι υποχρεωτικές απαιτήσεις συναίνεσης στα κράτη μέλη, έχει αναγνωριστεί ως σημαντικό στοιχείο για την καταπολέμηση της έλλειψης οργάνων.

Οι ζωντανοί δωρητές, μια άλλη σημαντική επιλογή Μια άλλη σημαντική επιλογή προκειμένου να αυξηθεί ο αριθμός των δωρητών θα ήταν να διερευνηθεί ενδεχομένως η προώθηση των αλτρουιστικών δωρεών από ζωντανούς δωρητές. Η νοσηρότητα και θνησιμότητα των ασθενών που περιμένουν για μεταμόσχευση, απαιτεί προσεκτική εξέταση των πιθανών δωρητών, οι οποίοι υπό κανονικές συνθήκες δεν θα θεωρούνταν ιδανικοί υποψήφιοι· αυτοί ονομάζονται διευρυμένοι δωρητές (για παράδειγμα, θα μπορούσε να επιτραπούν οι μεταμοσχεύσεις από άτομα που φέρουν τον ιό HIV σε άλλα οροθετικά άτομα). Σε περίπτωση που ο αριθμός των δωρητών διευρυνθεί κατ’ αυτόν τον τρόπο, οι γιατροί ανησυχούν για την αυξημένη πιθανότητα απόρριψης των οργάνων και τη σταδιακή εξασθένηση της λειτουργίας του μεταμοσχευμένου οργάνου. Είναι ζωτικής σημασίας η υποστήριξη μεθόδων για την πρόληψη και την αντιμετώπιση της απόρριψης οργάνων ούτως ώστε ο διευρυμένος αριθμός των δωρητών να μπορεί να χρησιμοποιηθεί με εμπιστοσύνη από τους γιατρούς. Η κατάρτιση και απασχόληση επαγγελματιών του τομέα της υγείας υπεύθυνων για τον εντοπισμό των ατόμων που θα μπορούσαν να γίνουν δωρητές οργάνων έχει αποδειχθεί επίσης χρήσιμη και πρέπει να ενθαρρυνθεί στις περιπτώσεις που το επιτρέπουν οι πόροι.

Υποστηρικτικές θεραπείες Η βιοτεχνολογία προσφέρει επίσης λύσεις, για παράδειγμα θεραπείες που μειώνουν τα ποσοστά απόρριψης, οι οποίες με τη σειρά τους θα υποστηρίξουν τη διαθεσιμότητα περισσότερων οργάνων, επιτρέποντας στους γιατρούς να αντιμετωπίζουν ή ακόμη και να προλαμβάνουν την απόρριψη. Αυτό, συνεπώς, θα συμβάλει στην υποστήριξη του διευρυμένου αριθμού δωρητών, μειώνοντας τον κίνδυνο που συνδέεται με τα προγράμματα μεταμόσχευσης οργάνων από διευρυμένους δωρητές. Αξίζει να αναφερθεί ότι στο μέλλον, η βιοτεχνολογία μπορεί να δώσει στους ερευνητές τη δυνατότητα να δημιουργούν όργανα από υπάρχοντες ιστούς, που προέρχονται είτε από τους ίδιους τους ασθενείς (για αυτόλογη μεταμόσχευση) είτε από άλλους δωρητές ιστών (για αλλογενή μεταμόσχευση). Οι προσπάθειες για την προαγωγή αυτής της έρευνας, η οποία συχνά διεξάγεται από αναδυόμενες ΜΜΕ βιοτεχνολογίας στην Ευρώπη, θα πρέπει να ενθαρρύνονται όπου είναι δυνατόν, εντός των πολιτιστικών και ηθικών πλαισίων που έχουν θεσπίσει τα κράτη μέλη.

Οργανωτικές πτυχές Τα οργανωτικά συστήματα έχουν αντίκτυπο όχι μόνο στην ποιότητα και την ασφάλεια των οργάνων αλλά και στη διαθεσιμότητά τους. Τα διαφορετικά οργανωτικά συστήματα στην Ευρώπη είναι αποτέλεσμα της καταγωγής και της ιστορίας τους. Η σύγκριση μεταξύ χωρών δείχνει ότι τα τελικά εθνικά ποσοστά δωρεάς δεν συσχετίζονται πάντα με το ποσοστό ατόμων, σ’ αυτές τις χώρες, τα οποία είχαν προηγουμένως δηλώσει ότι είναι έτοιμα να δωρίσουν όργανα. Αυτό καταδεικνύει σαφώς τη σημασία της ύπαρξης ενός αποτελεσματικού συστήματος μεταμόσχευσης, το οποίο να εξασφαλίζει ότι θα είναι διαθέσιμα τα όργανα των ατόμων που είναι πρόθυμα να γίνουν δωρητές. Προϋπόθεση για οποιαδήποτε ενέργεια σ’ αυτόν τον τομέα είναι η θέσπιση ικανοποιητικών συστημάτων μεταμόσχευσης σε εθνικό επίπεδο. Το σύστημα αυτό απαιτεί κατάλληλο νομικό πλαίσιο, το οποίο δεν θα είναι προσανατολισμένο στην αγορά, καλή τεχνική προσέγγιση και οργανωτική υποστήριξη. Ο ρόλος των αρμόδιων αρχών είναι πολύ σημαντικός στο οργανωτικό σύστημα. Οι εν λόγω αρχές πρέπει να εξασφαλίζουν τη συμμόρφωση με τα βασικά πρότυπα και να οργανώνουν τις δραστηριότητες δωρεάς και μεταμόσχευσης. Οπως αναφέρθηκε παραπάνω, οι μεταμοσχεύσεις οργάνων υπόκεινται σε χρονική πίεση. Η διαδικασία από την προμήθεια έως τη μεταμόσχευση πρέπει να ολοκληρωθεί μέσα σε λίγες ώρες (προκειμένου να διατηρηθεί η βιωσιμότητα του οργάνου). Επιπλέον, για τα όργανα που θα μεταμοσχευθούν, ο δότης πρέπει να είναι συμβατός με τον λήπτη. Το γεγονός αυτό καθιστά την οργανωτική δομή σημαντικό στοιχείο των συστημάτων δωρεάς/μεταμόσχευσης.

Ευαισθητοποίηση του κοινού Η ευαισθητοποίηση του κοινού και η κοινή γνώμη μπορούν επίσης να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στην αύξηση της δωρεάς οργάνων. Η δωρεά και η μεταμόσχευση οργάνων είναι ιατρικές πρακτικές που απαιτούν για την ανάπτυξή τους την πλήρη συμμετοχή της κοινωνίας. Υπάρχουν πολλά σύνθετα και ευαίσθητα ηθικά ζητήματα στον εν λόγω τομέα, και έχει καταστεί σαφές ότι πολλές από τις πτυχές αυτές αντιμετωπίζονται διαφορετικά στις διάφορες χώρες, ανάλογα με τις κρατούσες πολιτιστικές αξίες και πεποιθήσεις. Αυτές οι διαφορετικές αξίες και ανησυχίες πρέπει να παραμένουν και να αντιμετωπίζονται σε εθνικό επίπεδο. Η αύξηση της προθυμίας του κοινού για δωρεά οργάνων μπορεί να υποστηριχθεί με τη βελτίωση των γνώσεων των επαγγελματιών του τομέα της υγείας και των μέσων ενημέρωσης σχετικά με τα θέματα μεταμόσχευσης. Η συνεχής εκπαίδευση πρέπει να αποτελεί σημαντικό στοιχείο οποιασδήποτε επικοινωνιακής στρατηγικής. Οι άνθρωποι θα πρέπει να ενθαρρυνθούν να μιλούν σχετικά με τη δωρεά οργάνων και να διατυπώνουν τις επιθυμίες τους στους συγγενείς τους. Υπάρχει σημαντική θετική συσχέτιση μεταξύ της σχετικής συζήτησης στην οικογένεια και της προθυμίας για δωρεά οργάνων. Με άλλα λόγια, η ευαισθητοποίηση του κοινού πρέπει να ενισχυθεί όσο το δυνατόν περισσότερο, τόσο μέσω της παροχής επαρκών πληροφοριών κατόπιν αιτήματος, όσο και μέσω της εκτεταμένης διάδοσής τους σε τοπικό, περιφερειακό και κεντρικό επίπεδο στα κράτη μέλη, περιλαμβάνοντας, μεταξύ άλλων, κοινότητες όπως είναι τα σχολεία, οι κλινικές, τα κέντρα κοινωνικής αρωγής, τα κοινοτικά κέντρα και οι εκκλησίες. Επιπλέον, υπό το πρίσμα των στοιχείων που αποδεικνύουν ότι οι άνθρωποι είναι πιο πρόθυμοι να δωρίσουν όργανα ,αν έχουν συζητήσει προηγουμένως το θέμα αυτό με την οικογένεια τους, θα πρέπει να παρέχεται περιεκτική πληροφόρηση στην οικογένεια του δωρητή ή του πιθανού δωρητή.

Συντονισμός και άλλες δραστηριότητες Λαμβάνοντας υπόψη ότι δεν υπάρχει συντονισμός της ανταλλαγής οργάνων σε ευρωπαϊκό επίπεδο, είναι καίριο να ενισχυθούν και να συντονιστούν με πιο συγκεκριμένο τρόπο οι υφιστάμενες ρυθμίσεις για την ανταλλαγή οργάνων μεταξύ των κρατών μελών προκειμένου να καλυφθούν οι εθνικές ανάγκες και να αυξηθεί η αποτελεσματικότητα αυτών των ανταλλαγών. Οι υφιστάμενες πρακτικές δεν θα πρέπει να τεθούν σε κίνδυνο και δεν θα πρέπει επίσης να αυξηθεί η διοικητική επιβάρυνση Αλτρουισμός- μη εμπορευματοποίηση του ανθρώπινου σώματος Ο αλτρουισμός πρέπει να αποτελεί το κύριο κίνητρο της δωρεάς και μεταμόσχευσης οργάνων. Η οικονομική ορολογία που χρησιμοποιείται στην ανακοίνωση της Επιτροπής δεν είναι, ως εκ τούτου, κατάλληλη, ειδικότερα υπό το πρίσμα της αρχής της μη εμπορευματοποίησης του ανθρώπινου σώματος. Κατά συνέπεια, η γλώσσα που χρησιμοποιείται δεν πρέπει, σε καμία περίπτωση, να υπονοεί ότι τα όργανα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως εμπόρευμα της εσωτερικής αγοράς. Η αρχή της μη εμπορευματοποίησης του ανθρώπινου σώματος και των μερών του ορίζεται ρητά στο άρθρο 3, παράγραφος 2 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ. Η ανακοίνωση της Επιτροπής αναφέρει αυτήν την αρχή μόνο σε σχέση με το εμπόριο οργάνων. Συνεπώς, θεωρούμε σημαντικό να τονιστεί ότι αυτή η θεμελιώδης αρχή ισχύει επίσης και για τη δωρεά οργάνων του ίδιου του ατόμου. Σε γενικές γραμμές, οι ηθικές πτυχές που συνδέονται με τις δωρεές οργάνων θα πρέπει να παραμείνουν στο πεδίο της αρμοδιότητας των κρατών μελών σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας. Εμπόριο οργάνων Υπό το πρίσμα των διαθέσιμων στοιχείων για το εμπόριο ανθρώπινων οργάνων και των αποδεικτικών στοιχείων για την ταχέως αναπτυσσόμενη εμπορευματοποίηση και τον μεταμοσχευτικό τουρισμό, είναι σημαντικό να μην υποτιμάται το εμπόριο οργάνων ως δευτερεύουσα πηγή ανησυχίας. Πρέπει να αναγνωριστεί ότι το εμπόριο οργάνων προκαλείται από τον συνδυασμό της φτώχειας και της απελπισίας, της επιθυμίας εξασφάλισης των πόρων διαβίωσης, καθώς και της διαφθοράς και της ασυνειδησίας των εγκληματιών, της παγκοσμιοποίησης της οικονομίας και της εκμετάλλευσης των ανθρώπινων όντων. Δυστυχώς, σε πολλές περιπτώσεις, οι άνθρωποι στην Ανατολή γίνονται το απόθεμα ανταλλακτικών για τους ασθενείς στη Δύση.